Ít có chi tiết nào nói lên chất lượng thực sự của một đôi giày khâu đế rõ ràng như phần đế và cạnh gót. Trong bài viết này, tôi sẽ đi sâu vào chi tiết về cấu trúc và hoàn thiện đường khâu đế, gót và viền đế, đồng thời giải thích các mức độ khó, sự khác biệt giữa các phương pháp khác nhau, liệu chúng có chức năng thực tế hay chỉ mang tính thẩm mỹ, v.v.
Viền nhiễu và cạnh đế – Welt and sole edges
Phần dễ thấy nhất chính là đường viền đế (nhiễu), vì nó nằm ở phía trước giày và ảnh hưởng rất nhiều đến cách chúng ta cảm nhận một đôi giày. Lý do có phần mép đế nhô ra trên giày khâu viền, và cả giày khâu kiểu Blake/Rapid (lưu ý, khác với Blake), là do nhu cầu cần có một điểm nối để khâu đế vào đường viền (hoặc đế giữa trong trường hợp Blake/Rapid). Đồng thời, nó cũng đóng vai trò như một lớp bảo vệ rất hiệu quả cho phần trên của giày vốn dễ bị hư hại hơn. Con người có xu hướng muốn tinh chỉnh những thứ hữu dụng và biến chúng thành thứ gì đó cao cấp hơn, điều này cũng đúng với đường viền và cạnh đế của giày khâu viền. Và nói chung, càng tinh chỉnh thì càng tốn nhiều công sức, và giá thành càng cao.
Những đôi giày chất lượng sản xuất tại nhà máy với giá thấp thường được làm khá đơn giản. Bạn chỉ cần cắt thẳng đế và giữ nguyên phần viền đế (ở đây, viền đế là phần trên của viền, mép đế là cạnh bên của viền và đế ngoài, cộng thêm cạnh bên của lớp đế giữa nếu có). Không cần chà nhám nhiều, không cầu kỳ. Một số sử dụng dao gọt cắt tỉa có hình dạng nhất định, thường có các cạnh nhô ra ở trên và dưới. Tất cả những điều này thực sự không làm tăng thêm độ khó hay tính thực tiễn, chỉ là vấn đề thẩm mỹ. Khi bạn mua những đôi giày có giá cao hơn, bạn sẽ thấy nhiều công đoạn hơn được thực hiện ở các cạnh. Viền đế có thể được hoàn thiện bằng dao chuyên dụng cắt tỉa bằng máy, tạo ra các hiệu ứng trang trí, đường may có thể được giấu trong một rãnh bên trong viền đế (không nói đến đường khâu ẩn dưới đế ở đây), v.v. Các cạnh thường được chà nhám cẩn thận hơn, có thể được hoàn thiện bằng tay. Và mật độ mũi khâu cũng tăng lên, từ 5-6 mũi/inch (spi) ở loại giày cấp thấp đến 8-10 mũi/inch ở những đôi giày sản xuất tại nhà máy cao cấp hơn.
Vì đây là phần cạnh đế da mà bạn thấy rõ, nên việc bạn càng dành nhiều công sức để làm mịn và trang các cạnh thì càng quan trọng, cả về lâu dài. Độ ẩm và sự hao mòn luôn làm thay đổi mọi thứ, nhưng sẽ ít hơn nếu công đoạn hoàn thiện trong quá trình sản xuất đã được thực hiện kỹ lưỡng. Ngoài ra, một điều làm nên sự khác biệt giữa những người thợ đóng giày và những người thợ thủ công là họ thường chỉ hoàn thiện các cạnh da ở mức độ cơ bản hơn so với công đoạn sản xuất, vì vậy hãy nhắc nhở họ về điều này.
Khi muốn làm mọi thứ đơn giản, bạn sẽ sử dụng đường khâu thưa và để phần trên của cạnh đế trơn.
Các loại dao gọt cạnh đế giày khác nhau, phù hợp với độ dày và hình dạng cạnh đế khác nhau.
Gọt cạnh bằng máy. Như bạn có thể thấy nếu nhìn kỹ (nhấp chuột để xem hình lớn hơn), phần cạnh này có các cạnh nhô ra ở phía trên và phía dưới.
Ở phân khúc chất lượng cao hơn một chút, bạn thường thấy mật độ mũi khâu cao hơn và có thể có thêm các đường kẻ trang trí hình bánh xe, được thực hiện trên đường khâu đế giày bằng máy.
Đây là một cỗ máy trang trí phần trên viền cạnh đế (fudging machine).
Đối với những đôi giày đặt làm thủ công cao cấp, nhìn chung người ta bỏ ra nhiều công sức hơn, và hầu hết, nếu không muốn nói là tất cả, đều được làm bằng tay. Các cạnh được cắt, mài, đánh bóng và chà nhẵn, hoàn thiện bằng bàn là nóng để làm cứng bề mặt hơn nữa, v.v. Đối với phần viền đế, khi khâu đế bằng tay, người ta thường đánh dấu bằng bánh xe định hình hoặc một loại dụng cụ khác, và các mũi khâu cũng thường được ép chặt hơn bằng kim châm (cũng làm nổi bật các dấu hiệu) và được định hình lại bằng bánh xe sau khi khâu để đường may chắc chắn hơn và bề mặt mịn hơn. Ở đây, bánh xe định hình có cả mục đích thực tế lẫn thẩm mỹ, và bạn sẽ thấy rằng các mũi khâu khớp với các vết lõm từ bánh xe, không giống như trên đế giày khâu bằng máy, nơi bánh xe chỉ được chạy trên các mũi khâu.
Khâu đế giày đẹp và gọn gàng đòi hỏi kỹ năng, nhưng khâu đế chặt hơn không thực sự khó hơn, cho đến một mức độ mật độ mũi khâu nhất định (spi). Chủ yếu là tốn nhiều thời gian hơn và cũng có nhiều mũi khâu cần được thực hiện đẹp đẽ hơn, nhưng khó khăn chính nằm ở việc làm cho nó sạch sẽ và gọn gàng dù thế nào đi nữa. Sau đó, trên khoảng 14 spi, độ chặt bắt đầu làm tăng độ khó thực sự, và bạn phải sử dụng chỉ mỏng hơn để có thể khâu mà không làm thủng viền và đế quá nhiều, làm giảm độ bền. Mật độ mũi khâu trên 16 spi rất hiếm gặp trên giày của khách hàng ngày nay. Về mặt thực tế, đường khâu đế 8 spi cũng chắc chắn và bền như đường khâu đế 14 spi, nếu được thực hiện theo cùng một cách, vì trong nhiều trường hợp, sự tinh chỉnh được thực hiện để thể hiện trình độ tay nghề cao hơn và nâng cao tính thẩm mỹ, chứ không nhất thiết để làm cho giày chắc chắn hoặc bền hơn.
Đối với giày thủ công, người ta thường sử dụng một dụng cụ đánh dấu cầm tay để xác định vị trí cần khâu đế.
Đường khâu đế giày rất chặt chẽ với mật độ 16 mũi/inch, và chất lượng hoàn thiện rất tốt. Bạn có thể thấy cách thực hiện từng mũi khâu qua các dấu hiệu đánh dấu, được làm nổi bật hơn nữa sau khi hoàn thành việc khâu.
Viền cạnh đế được ủi thủ công.
Một quan niệm sai lầm mà tôi thấy thỉnh thoảng được lan truyền là việc cắt mép đế giày sát da sẽ khó hơn. Vì phần đế vẫn còn cách xa phần thân giày nên điều đó thực sự không ảnh hưởng đến độ phức tạp khi làm (chỉ hơi ít không gian để khâu, nhưng độ khó tăng lên rất ít), tất cả chỉ là vấn đề thẩm mỹ và thường bắt nguồn từ các trường phái làm giày khác nhau. Ví dụ, ở Ý, phong cách chung là sử dụng mép đế rộng, nhưng họ không làm vậy vì họ là những người thợ đóng giày không giỏi, mà đó chỉ là phong cách của họ. Bạn có thể tìm thấy những mép đế được cắt sát da từ các thương hiệu giá thấp hơn như Crownhill Shoes, cho đến những thương hiệu đặt làm riêng hoàn toàn như Yohei Fukuda (nếu bạn chọn kiểu cắt sát da của ông ấy, bạn có thể chọn mép đế rộng, bình thường hoặc sát da khi đặt hàng). Một nhược điểm của việc viền đế quá khít là bạn sẽ có ít cơ hội thay đế hơn trước khi đường viền quá mỏng không thể khâu được (vì bạn luôn phải mài bớt một chút để làm cho viền đều và mịn sau khi gắn đế mới), điều đó có nghĩa là bạn cũng cần phải thay cả đường viền nhiễu sớm hơn, trong trường hợp xấu nhất là ngay lần thay đế đầu tiên.
Giày Ý với phần đế rộng, đặc trưng của giày khâu viền từ nước này.
Viền đế giày được cắt sát mép trên một đôi giày Goodyear khâu đế giá rẻ.
Các cạnh eo – Waist edges
Một lần nữa, chúng ta bắt đầu bằng cách xem xét các phiên bản rẻ hơn và đơn giản hơn. Ở đây, giải pháp cơ bản là phần eo vuông (không vát ở phía dưới và các cạnh thẳng, vuông vức), có nghĩa là về cơ bản bạn tiếp tục hình dạng tương tự như phần trước của đế giày qua phần eo, với hình dạng tương tự kéo dài đến tận gót giày. Bạn không cần phải thay đổi đường khâu hoặc hoàn thiện cạnh, bạn tiếp tục theo cùng một cách cho toàn bộ đường viền và cạnh đế. Nói chung, điều này cũng liên quan đến giày dép thông thường hơn, vì vậy ngay cả những đôi giày rất đắt tiền và được làm thủ công hoàn toàn cũng có thể có phần eo vuông, được lựa chọn vì kiểu dáng.
Đường viền eo vuông đơn giản.
Đối với giày sản xuất tại nhà máy, bước “tinh chỉnh” tiếp theo là những thay đổi nhỏ trong cách cắt mép eo giày, thường là bo tròn mép eo đến một mức độ nhất định để giày ôm sát hơn và trông gọn gàng hơn. Càng muốn mép eo ôm sát, bạn càng phải cẩn thận hơn trong việc đặt mép đế và các bước chuẩn bị khác để eo giày thực sự thon gọn và vừa khít. Vì việc thay đế nửa chừng cơ bản mà hầu hết thợ đóng giày thường làm không có nghĩa là thay đổi toàn bộ eo giày, mà chỉ thay phần trước của đế và gót, nên điều này không ảnh hưởng đến khả năng “thay đế” ở mức độ tương tự như khi bạn cắt mép trước của đế giày quá sát. Người ta cũng có thể có phần ngoài vuông và phần trong được bo tròn, vát chặt hơn ở eo giày.
Trên những đôi giày sản xuất công nghiệp chất lượng cao, người ta thường thấy phần eo được bo tròn và cắt may ôm sát hơn.
Đối với những đôi giày thủ công cao cấp hơn, bạn có thể làm được nhiều hơn với phần viền eo. Nổi bật và nổi tiếng nhất rõ ràng là kiểu viền eo giấu chỉ, về cơ bản luôn đi kèm với phần đế dưới được vát tròn hoặc có hoa văn hình đàn vĩ cầm ( fiddle back). Ngoài một số bước chuẩn bị khác biệt, ở đây người ta cắt phần viền eo rất hẹp và giấu nó bên dưới mép đế ngoài. Nếu muốn có vẻ ngoài gọn gàng, đây là cách làm phù hợp. Để làm một đường viền eo giấu chỉ đúng chuẩn, phần viền eo phải được khâu bằng tay, và cần kỹ năng để làm tốt. Một cách làm trung gian được một số người sử dụng là chuẩn bị và khâu viền eo theo cách thông thường hơn, sau đó dùng búa đóng mép đế lên phía trên để giấu cả đường khâu.
Khi làm phần viền eo, càng cắt sát thì càng khó làm cho đẹp và tránh làm hỏng phần trên của giày. Ở đây bạn đang làm việc trực tiếp hướng về phía phần trên, trái ngược với phần trước của viền đế giày, nơi bạn luôn có khoảng trống với lề rất nhỏ đối với giày khâu viền.
Tại đây, công đoạn khâu đế đang được thực hiện trên một đôi giày thủ công có phần eo được khâu chìm. Bạn có thể thấy rằng đường khâu ở khu vực eo thưa hơn nhiều, và nếu nhìn kỹ, bạn sẽ nhận thấy phần viền đế, ngay chỗ đường khâu đế mịn ở phía trên chuyển sang đường khâu thưa, thì phần viền đế được cắt vào bên trong, nơi cuối cùng nó sẽ được che phủ và giấu đi bởi mép của đế giày.
Phần eo giày được hoàn thiện với đường viền may ẩn. Không có dấu vết của đường khâu, và những gì bạn thấy ở đây chỉ là phần đế ngoài, đường viền may ẩn hoàn toàn.
Đây là một cách làm đơn giản hơn một chút, vẫn cần phải làm bằng tay, nhưng ở đây bạn có thể thấy rằng đường viền tiếp tục kéo dài đến tận gót giày, và đường khâu được giấu đi bằng cách dùng búa đóng đường viền và toàn bộ mép giày lên trên.
Cạnh gót – Heel edges
Đối với phần gót giày, nhìn chung chúng ta cũng áp dụng các quy tắc tương tự như với phần eo giày. Ở đây, cách dễ nhất là cắt gót giày xa hơn so với phần thân trên, nghĩa là bạn sẽ có nhiều không gian hơn để làm việc và có thể hoàn thiện phần gót nhanh hơn và dễ dàng hơn. Không phải ngẫu nhiên mà trên những đôi giày khâu đế Goodyear, nói chung, giày càng đắt tiền thì phần gót càng được cắt ngắn hơn. Nhưng một lần nữa, điều này phụ thuộc vào kiểu dáng. Đối với những đôi giày thông thường hơn, người ta có thể chọn đường khâu đế 360°, có thể kết hợp với đường khâu chống thấm, nghĩa là bạn sẽ có phần gót rộng hơn, và điều tương tự thường được thực hiện trên ví dụ như giày bốt quân đội ngay cả khi chúng có đường khâu đế 270° (trong đó đường khâu đế dừng lại ở gót), phần đế gót vẫn khá rộng. Lý do cơ bản cho điều này là vì tính thực dụng, bạn có phần gót chắc chắn, cứng cáp hơn để bảo vệ phần thân trên của giày hoặc bốt. Điều đó không cần thiết theo cùng một cách trên những đôi giày tây thanh lịch, tinh tế.
Gót giày được thiết kế rộng, chủ yếu để đơn giản hóa kiểu dáng.
Xét về gót thẳng hay gót túm (tapered heel), tương tự như đường khâu đế, không có loại nào thực sự khó làm hơn loại nào. Trên giày sản xuất tại nhà máy, máy móc thực hiện công đoạn tạo hình và cắt tỉa ban đầu, và sự khác biệt giữa gót thẳng và gót túm chỉ nằm ở loại và cài đặt của máy. Khi làm bằng tay, điều khó khăn luôn là làm cho tất cả các cạnh và cả hai gót đều bằng phẳng và cân đối, nhưng thực tế, việc làm cho một gót thẳng hoàn toàn thẳng và cân đối cũng khó như việc làm cho một gót nhọn bằng phẳng và cân đối. Tuy nhiên, khó khăn ở đây nằm ở chỗ khi làm gót túm, nó thường cần được cắt khá sát để hòa quyện với phần trên của giày, như mong muốn ở loại gót này. Thêm vào đó, loại gót thường được gọi là “gót đặt làm riêng” hoặc tương tự, với hai bên thẳng và phía sau nhọn, về cơ bản phải được làm bằng tay và khá khó để đạt được sự cân đối và cân xứng.
Kiểm tra độ thẳng của gót giày tại một nhà máy ở Northampton.
Đối với giày sản xuất bằng máy có gót túm (tapered heels,), để có sự cân đối và vẻ ngoài đẹp mắt, người ta thường muốn phần gót được cắt khá sát mép.
Ngược lại, khi nhìn vào phần viền gót giày, người ta thường đánh giá cao độ mịn của chúng. Trong bài viết này, tôi sẽ không đi sâu vào chi tiết về các cách làm gót giày khác nhau (về cơ bản, tất cả giày sản xuất hàng loạt đều có gót được làm sẵn thành một khối liền mạch, trong khi giày đặt làm thủ công thường có gót được làm từng lớp một), nhưng điều có thể khẳng định là để có được một chiếc gót giày thực sự mịn màng và đẹp mắt, các lớp đế gót cần phải được làm bằng da thật (không phải ván sợi hoặc da giả, như thường thấy ở những đôi giày khâu viền giá rẻ) và cần được hoàn thiện tốt bằng cách mài, tốt nhất là dùng búa và sợi thủy tinh, chà nhám và lý tưởng nhất là dùng bàn là nóng để ép chặt các sợi da. Những người thợ làm giày đặt làm riêng giỏi cũng thường chọn dùng keo dán khi làm gót giày, vì nó để lại ít vệt giữa các lớp hơn so với các loại keo dán mạnh hơn. Điều này làm cho việc làm gót giày phức tạp hơn một chút, nhưng vẻ ngoài được nâng cao.
Việc lựa chọn loại dung dịch bảo vệ cạnh nào thực ra chỉ ảnh hưởng đến vẻ ngoài, có loại dung dịch bảo vệ cạnh màu đặc và loại trong suốt hơn, cho phép bạn nhìn thấy lớp da bên dưới lớp phủ. Loại nào bạn thích là tùy thuộc vào sở thích cá nhân.
Mài nhẵn gót giày đặt làm riêng. Khi làm giày, công đoạn mài nhẵn rất nhiều. Giày càng đắt tiền (nói chung), thì càng cần nhiều công đoạn mài nhẵn, và thành phẩm càng tinh xảo.
Các loại bàn là và các dụng cụ hoàn thiện cạnh khác nhau.
Tạo hình phần trên của gót giày là điều quan trọng và khá khó khăn khi gót giày được cắt sát.
Ngoài ra, đối với giày sản xuất tại nhà máy, một nhà máy tốt sẽ thực hiện một số công đoạn hoàn thiện bằng tay để đảm bảo sản phẩm đạt chất lượng tốt.
Gót giày rất đẹp, với viền mực màu đồng nhất. Khi các cạnh được hoàn thiện mịn màng và đẹp như thế này, chúng không chỉ trông tuyệt vời ngay từ đầu mà còn dễ bảo quản và giữ được độ bóng đẹp.
Một đôi giày cao gót thủ công tinh xảo khác. Đôi này có phần viền in mực trong suốt hơn, tạo nên vẻ ngoài khác biệt.
Nguồn: https://shoegazing.com/